Een handvol sneeuw

De Duitse schrijfster Jenny Erpenbeck begint in Een handvol sneeuw met de bekende uitdrukking: “De Heer heeft gegeven, de Heer heeft genomen” maar doordat de moeder direct al weet dat dit niet klopt wanneer ze bij het graf van haar baby staat, heeft het boek mijn volle aandacht. Zo sterk is de openingsscene waarbij met elke schep aarde ook afscheid genomen wordt van het kind wat had kunnen zijn. Met dat gegeven maakt Jenny Erpenbeck een hele bijzondere familiegeschiedenis, want met een handvol sneeuw op de borst, had in 1902 de acht maanden oude baby in Brody niet hoeven sterven. Een handvol sneeuwDan zou boek één waarin nu beschreven wordt hoe de katholieke vader en de Joodse moeder uit elkaar groeien na de dood van het kind, heel anders zijn verlopen. Hoewel het ook de voorgeschiedenis vastlegt van de hoofdpersoon, de gestorven baby, die dus alsnog een leven krijgt om vervolgens in de volgende 4 delen van het boek, in een andere plaats en tijd te sterven:  Zo neemt Jenny Erpenbeck ons mee door de geschiedenis van de afgelopen eeuw en laat ze een jonge vrouw kiezen voor de dood in het door hongersnood geplaagde Wenen na de Eerste Wereldoorlog. Ze graaft, eind jaren dertig haar eigen graf bij een goelag in Rusland. Ze valt van de trap als gevierd DDR-schrijfster. Tot ze ten slotte sterft als mevrouw Hoffmann (pas aan het eind van het boek krijgt ze een naam), een dag na haar 90ste verjaardag in een verzorgingstehuis in Berlijn. De vijf boeken beschrijven hoe haar leven eruit had kunnen en wat het effect van haar dood is voor de omgeving.

Maar als

Ik ben gefascineerd door de manier waarop Jenny Erpenbeck dit verhaal in elkaar heeft gezet, maar ik heb veel langer over het boek gedaan dan gedacht, want het is niet spannend. Sterker nog het is hier en daar echt dramatisch, zwaar aangezet. Vooral in het begin ligt het lijden (gruwelijke polgrom), de armoede in de grote stad, de Oorlog, Spaanse griep, en dergelijke er dik in:

“Hoeveel van zulke fronten die je het leven konden kosten, waren er in een mensenleven? Het was zo moeilijk om alle veldslagen waarin je niet zou sneuvelen te doorstaan.” (blz 101)

Jenny Erpenbeck gebruikt een hele aparte schrijfstijl, woorden op onverwachte plaatsen in zinnen, zorgen voor een vreemde cadans. In het begin worden de mensen alleen bij hun functie, grootmoeder, moeder, kind, man, vrouw, dochter aangeduid. Het verhaal hangt van mogelijkheden aan elkaar. Korte scenes met ingewikkelde zinnen waarbij steeds een ander familielid wordt gevolgd. De dialogen zijn altijd zonder interpunctie en interpretatie. Dat maakt het verhaal lastig om  te lezen. Maar wat mij elke keer raakt als ik weer verder ga met het boek, is de kracht van de zinnen, die eigenlijk voor zichzelf lijken te spreken, alsof ze behalve een verhaal ook iets over het leven op zich zeggen. Sommige passages zijn zo mooi, die vibreren in je binnenste, zelfs al begrijp je het niet helemaal.

Een handvol sneeuw heeft heel veel. Teveel om in één recensie te vermelden. Het verhaal van hoe een leven zich ontwikkelt al dan niet door de omstandigheden of de keuzes van anderen, de momenten en gelegenheden. Toeval (meer dan geloof dat God er de hand in heeft) zorgt voor een filosofische lading. Het omgaan met de dood en de invloed die het sterven heeft op de nabestaanden. Ik vind het verhaal hier en daar zelfs wat extotisch hebben, door te beginnen met een dorpje aan de rand van het grote rijk in Centraal Europa en het benoemen van een heel ander front (Isarno) in  de Eerste Wereldoorlog. Maar zeker het gedeelte in Wenen) heeft iets vertrouwds omdat ik daar geweest ben. Ik herken de scherpe waarneming dat het lijkt alsof in Wenen (met zijn dubbele adelaar nog overal) de tijd stil lijkt te staan, terwijl een land als Oost-Duistland al binnen 40 jaar van de kaart is geveegd. Ik had het minste het politieke gedeelte van boek 3, waar kameraad H. (wel mooi hoe langzaam maar zeker de hoofdpersoon een naam krijgt, zij het eerst nog een valse) samen met haar Duitse echtgenoot naar Rusland vlucht voor het communistische ideaal. Hoewel ik het een sterke zet vindt dat de hoofdpersoon een levensloop moet schrijven en daarmee tegelijk ook iets zegt over de opzet van het boek:

Het is de derde keer in haar leven dat ze een levensloop moet schrijven en het is mogelijk dat die geschreven levensloop de loop van haar echte leven beeindigt, dat dat stuk, zo men wil, in een wapen verandert dat zich tegen haarzelf richt. (137)

In de stijl van Jenny Erpenbeck zitten veel herhalingen, maar dat is niet echt storend. Ik vind het knap dat ze in het intermezzo’s, de stukken tussen de boeken waarin het leven van de hoofdpersoon een andere wending krijgt, wel orgineel is. Boek 4, over de DDR periode is veel korter en het laatste boek dat zich gedeeltelijk afspeelt in het verzorgingstehuis is een juweeltje. Een prachtige zin vind ik bijvoorbeeld: “Ik ben bang dat ik gaandeweg aan beide kanten doorschemer.” (blz. 243) Waarbij ik vermoed dat hier de vertaler met gaandeweg echt een pracht woord heeft gebruikt.

Een handvol sneeuw heeft meerdere prijzen gewonnen en nu ik het gelezen heb begrijp ik wel waarom. Er zijn prachtige passages die je wel steeds weer op nieuw zou kunnen lezen of met anderen bespreken.

Mijn waardering: ****

Een handvol sneeuw  (vertaling van Aller Tage Abend) van Jenny Erpenbeck | Uitgever Van Gennep (2014) 268 blz.

Disclaimer: geleend van de bibliotheek

One thought on “Een handvol sneeuw”

  1. Mooie bespreking! Ik kan me er wel in vinden: een interessant maar moeilijk boek. Laatst las ik ‘Life after life’ (Leven na leven) van Kate Atkinson, waarin de hoofdpersoon ook steeds overlijdt en het leven weer op een eerder punt wordt opgepikt. Het is een dikker boek, maar makkelijker door te komen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s