De vergelding over een dorp in oorlog

Als je denkt dat je alles hebt gelezen over de Tweede Wereldoorlog dan bewijst Jan Brokken met De Vergelding het tegendeel. Zijn boek over de oorlog op het dorp Rhoon onder de rook van Rotterdam is in 2013 uitgekomen en was in maart een van de titels bij Elly’s Choice. Ik las het dus als ebook en dat verhoogde de spanning tijdens het lezen. Ik had geen achterflap informatie en miste ook de plattegronden van de omgeving, die wel in de paperback zitten. Ik wist wel dat er iets gebeurd moest zijn in Rhoon tijdens de oorlog dat het dorp zelfs jaren daarna nog in zijn greep had gehouden waarbij mensen elkaar nog steeds verwijtend aankijken, maar wat?
9789045022710-de-vergelding-l-lq-fJan Brokken heeft met hulp van Bert Euser vele juridische en historische documenten doorgenomen en sprak met 185 ooggetuigen, direct betrokkenen of nazaten, die soms alleen anoniem een verklaring wilden afleggen, waardoor hij de gebeurtenissen zoals die zich hebben afgespeeld in de herfst van 1944 heeft kunnen reconstrueren. Je krijgt dan een boek met een geweldige mix aan historische feiten waarvan je sommigen nog nooit eerder hebt gehoord. (Zo weet ik nu waar de naam Groene Kruis weg vandaan komt en dat er aan het begin van de Tweede Wereldoorlog nog een luchtgevecht is geweest bij luchthaven Waalhaven dat overtuigend door de Nederlanders is gewonnen). Het boek toont aan hoe snel we iets vergeten of moe worden van slepende processen over de oorlog, waardoor iets afgerafeld wordt zonder de goede vragen te stellen. Jan Brokken stelt die vragen wel en laat mij tegelijkertijd iets voelen van hoe de oorlog moet zijn geweest voor de Nederlandse bevolking tijdens de bezetting. De gebeurtenissen voor Rhoon waren vast niet uniek en overal waar Duisters met harde hand represailles namen, hebben zich zulke drama’s vergelijkbaar als dat van Rhoon plaatsgevonden. Met een paar alinea’s beschrijft Jan Brokken het leven van een aantal families met een heftige realiteit van de oorlog, die je in alle verzonnen romans niet leest. Keer op keer valt mij op dat de werkelijkheid veel weerbarstiger is, dan we ons kunnen verbeelden. Neem nou het gezin van Dirkje de Ruiter, haar man was in 1939 opgeroepen voor militaire dienst, gemobiliseerd en liet haar achter met twee dochters. In het begin van de oorlog heeft hij heldhaftig gevochten en is met de laatste mogelijkheid naar Engeland gevlucht om zo inzetbaar te zet voor de bevrijding van Nederland. Al die tijd kreeg Dirkje geen uitkering, haar man was nog niet omgekomen en ten einde raad besloot ze te gaan wassen voor de Duitse officieren zodat ze haar kinderen te eten kon geven. Van het een kwam het ander en haar woning voorbij het buurtgemeenschap het Sluisje (een eindje voorbij Rhoon), werd een ontmoetingsplek waar Nederlandse vrouwen een avondje plezier maakte met Duitse soldaten (wat natuurlijk veel meer is dan dat en waar ook veel meer motieven voor zijn dan alleen plezier…) Zo gebeurde dat ook op de avond van 10 oktober 1944 en terwijl de soldaten hun meisjes weer terugbrengen naar Rhoon lopen ze tegen de draad; letterlijk met verschrikkelijke gevolgen. Dit is een van de mysteries die in het boek De Vergelding moet worden ontrafeld. Hoe kon het dat de hoogspanningskabel, die over de dijk liep naar de vlasfabriek zo laag hing dat er mensen tegen aan konden lopen? Was het sabotage zoals de Duitsers stelden? Voor de vijand was dat een reden om een mensenleven van de Duitser te vergelden met tien andere levens, officieel van 10 ter dood veroordeelden verzetsstrijders. Dit is weer zo’n oorlogsfeit wat ik zou moeten weten, maar waarvan de heftigheid door het lezen van de Vergelding zo invoelbaar wreed aankomt. Als ik dit had gerealiseerd voor ik het lezen van deze roman, dan had ik misschien kunnen vermoeden wat er zou gebeuren. Aan de andere kant voelt het nu alsof ik als lezer ervaar wat de inwoners van Rhoon toentertijd is overkomen, dat het ‘ongeluk’ zulke fatale gevolgen heeft, hadden zij (de schrijver die tijdens het uitzoeken van dit verhaal ook regelmatig zich verbaast en de lezer) niet kunnen vermoeden. De laatste woorden van toen, de daden van moed bezorgen mij regelmatig kippenvel tijdens het lezen. Daarbij komt dat er in Rhoon fouten zijn gemaakt in de uitvoering van de vergeldingsactie. Dit in combinatie met de beschrijvingen van de families en wat zij in die dagen gedaan hebben, maakt het verhaal heel indringend.

Als ik dan halverwege het boek bij het moment ben aangekomen van dat ene bevel: ‘Legt an’ en lees: ‘De vijftien soldaten legden de karabijn aan’, doe ik mijn ogen dicht. Ik heb het niet vaak dat het mij zo aangrijpt wat ik lees en besef dat ik niet verder wil lezen omdat het te erg is. Dus voor een moment denk ik dit was het dan, het ergste zal ik nu wel gehad hebben en dan blijkt dat de vergeldingsactie nog verder gaat dan het doodschieten van onschuldige mensen…

Ik vond De Vergelding ongelofelijk spannend om te lezen, om te ontdekken wat er precies in Rhoon is gebeurd. De urgentie van het uitspitten van het drama van Rhoon is niet alleen om de waarheid boven tafel te krijgen of om begrip te hebben voor de daden van mensen in oorlogstijd en wat de gevolgen daarvan zijn. Het besef dat zoiets ook nu nog speelt of elders in de wereld opnieuw ontwikkelt. Zoals gezegd laat het verhaal zien hoe wij soms moe worden van de verhalen over de oorlog, terwijl het belangrijk is om zoiets tot op de bodem uit te zoeken voordat je weet waarover je praat. Jan Brokken toont zich in elk geval een heel betrokken schrijver, die de kunst heeft om met veel details een indringende roman te maken.

De Vergelding – Jan Brokken | Atlas Contact (2013) 384 blz.

Disclaimer: uit het pakket van Elly’s Choice in de maand april. (Dit is een ebook abonnement waarbij je elke maand verschillende ebooks kunt kiezen). Omdat ik er tijdens het lezen mijn mond niet over kon houden, uit de bibliotheek de paperback geleend zodat mijn man ook kan beginnen in het boek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s