Recensie Het Vloekhout

vdi9789403120409Een olijfboom in Palestina is getuige van hoe Maryam zwanger raakt. Later wordt de boom omgehakt en dient zijn hout als paal voor de kruisiging van haar zoon Jesjoea. Deze gebeurtenissen 2000 jaar geleden, hebben indruk gemaakt op het vloekhout.  De Vlaamse schrijver Johan de Boose deelt in deze roman als het ware zijn testament. Het hout is de verteller, waarbij hij in de loop van de geschiedenis voortleeft in verschillende hoedanigheden. Voor het grootste gedeelte als een icoon van moeder Maria met gesloten ogen. Het vloekhout staat inmiddels op de shortlist van de Libris Literatuurprijs van 2018. Dit in combinatie met een verhaal waarin Jezus en zijn kruis het uitgangspunt vormen, maken mij nieuwsgierig naar deze roman.

Een roman die 2000 jaar geschiedenis op iets meer dan 200 pagina’s neerzet is een vlot leesboek. Toch is het begin een bittere pil.

Het eerste hoofdstuk begint namelijk met een verkrachting. Nu is dat altijd weerzinwekkend, maar deze keer vond ik het echt verschrikkelijk dat de schrijver het heilige waarmee ik vertrouwd ben, namelijk dat Maria zwanger raakt door de kracht van de Allerhoogste  (Lucas 2 vers 35) wegzet als zoiets banaals als oorlogsgeweld. Natuurlijk gaat zo’n verhaal een eigen leven leiden en dat maakt het lastig om spot, leugen en creativiteit van elkaar te scheiden. Er zijn scenes die dicht bij de waarheid komen, maar uiteindelijk kun je er een gevoel aan over houden dat Jezus wordt weggezet als iemand die knettergek is en dat het allemaal toevallig is dat deze profeet zoveel volgelingen heeft gekregen. En toch…

Het hout voelt ook dat er iets magisch gebeurd tussen hem en de profeet Jesjoea. Er gaat een siddering door zijn lijf. Helaas verwordt dit tot een cliché.  Als mensen later het hout aanraken, ervaren zij steeds dezelfde siddering. Of is dit omdat een boom natuurlijk niet zoveel verschillende woorden tot zijn beschikking heeft?  Even goed hij gaat van zijn profeet houden. Hij blijft zijn woorden en die van Maryam overdenken, zijn verdere leven, ook al komen er inzichten van andere meesters bij, die hem in de loop van de tijd bij zich hebben.  Hij noemt ze meesters, maar meestal wordt hij juist door hen aanbeden. Zij verwachten hulp en bescherming van hem. Maar wie bedient wie? Ongemerkt krijgt het hout wel degelijk een heel palet aan woorden tot zijn beschikking om zijn filosofie te delen. (Ik krijg het idee dat ik een mens hoor, in plaats van een boom of een stuk hout.)

Deus ex machina

De tweede meester is Gaius, een tijdgenoot van Jesjoea, die het hout als een talisman meeneemt. Het is niet meer dan een flinke spaander en kan dienen als een Deus ex Machina. Dit was voor mij een nieuwe schokkende eye opener. Deus ex Machina is een narratieve techniek die duidt op een plotwending die niet logisch is. Het komt uit het klassieke Griekse theater, waarbij ‘opeens’ de goden ingrepen om het verhaal tot een einde te brengen. Ik had hier nog nooit van gehoord, maar nu begrijp ik dat het evangelie, dat Jezus is opgestaan uit de dood, kan worden afgedaan als een narratieve techniek.

Wat kun je zien?

Aangezien ik weet aan de hand van de bijbelverhalen hoeveel vrijheid Johan de Boose neemt om zijn verhaal aan elkaar te fantaseren, waardeer ik  de rest om het verhaal,  de filosofische inzichten, die het oplevert, in plaats van de historische waarde. Het is behoorlijk subjectief hoe het hout zijn tijdsreis maakt, maar dat het een icoon moet worden is heel belangrijk. Daarmee heeft de schrijver verschillende sleutels in handen. Immers het hout neemt de wereld om zich heen waar, maar mensen kijken ook naar het icoon en vertrouwen het allerlei verhalen toe. Bovendien lijkt alsof het icoon haar ogen sluit. Wil zij niet kijken? Wat dat betreft vond ik deze zin die het hout al heeft uitgesproken toen hij nog met zijn wortels in grond stond kernachtig voor dit verhaal:

“Vanaf de berg heb ik een sublieme kijk op de wereld. Ik kan alles zien. Althans ik denk dat ik alles kan zien, maar ik weet dat de wereld niet ophoudt bij de horizon. In werkelijkheid – leid ik af uit de verhalen van reizigers – begint de wereld daar pas.”

Het geeft aan hoe beperkt wij zijn, zelfs als lezers, omdat we vast zitten in bepaalde verhalen. In die zin is het vloekhout voor mij een verbreding van mijn horizon, hoewel ik worstel met de provocaties van Johan de Boose en ik zijn stijl eigenlijk verwarrend vind.

Uiteindelijk is er een hoofdstuk waarmee het boek helemaal in de actualiteit wordt getrokken. Er is dan een andere verteller. Wat hij zegt zal niet alleen aanstootgevend zijn voor mij, maar ook voor anderen in onze samenleving. De toon waarop dit gebeurd, overstijgt amper ons vooringenomen manier van denken. De schrijver geeft het boek een cliffhanger, waarvan wij de uitkomst nu de geschiedenis nog maar amper achter de rug is, goed te voelen.

Ongemakkelijk zo’n roman, daarom zou ik hem niet direct aan bevelen. Het is wel interessant om met andere lezers erover van gedachten te wisselen, zoals ik bijvoorbeeld doe in de Libris Literatuur leesclub van Hebban.

Het Vloekhout – Johan de Boose (2018) | De Bezige Bij  214 blz.

Disclaimer: geleend van de bibliotheek

5 gedachten over “Recensie Het Vloekhout”

  1. Ondanks dat jij het niet aanraadt, trekt dit me enorm. Ik zal dan wel met het eerste boek van Johan de Boose beginnen, omdat dit het derde deel van een soort trilogie is. Maar blijkbaar is het niet noodzakelijk om de verschijningsvolgorde aan te houden.

  2. Wat een indrukwekkende blogpost, Antoinette! Het boek staat hoog op mijn leeswensenlijst, juist ook omdat ik dat ongemakkelijke verwacht. Ik had mij ook voor de Hebban leesclub aangemeld, maar niet uitgenodigd. Ik doe wel mee met de leesclub over De Trooster van Esther Gerritsen, ook op het raakvlak van religie, tradities, werkelijkheid en artistieke creativiteit en vrijheid van de schrijver.
    Ik ben nu beter voorbereid en gewaarschuwd als ik t.z.t. aan Het vloekhout ga beginnen. Dank!

    1. Ja Johanna, ik zag dat jij meedoet met de Trooster. Ik vind het opvallend dat veel boeken op de shortlist dit jaar een link met religie/zingeving hebben, dat maakt heel alle boeken dit jaar interessant om te lezen en te bespreken

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.