Een pinksterspel van Nijhoff

Tijdens de leesclub van Het vloekhout op Hebban, noemde een lezer Het Heilige Hout van Martinus Nijhoff. Het is een verzameling van 3 toneelstukken voor het Kerstfeest, Pasen en Pinksteren. De dichter schreef deze al in de jaren veertig en in de jaren vijftig zijn ze gebundeld uitgekomen. In de bibliotheek van Rotterdam was een exemplaar in het magazijn, wat ik heb geleend en gelezen. Vooral het toneelstuk voor Pinksteren vind ik fascinerend. Zelfs nu nog wordt er in de kerk wel een kerstspel gedaan, de Passion heeft de laatste jaren genoeg toeschouwers maar met Pinksteren doen wij in de kerk geen toneelstuk meer. Nu is deze bundel geschreven voor de vrijzinnige jeugd. Ik kan mij voorstellen dat behoudende kerken heel terughoudend zijn met het uitvoeren van bijbelverhalen, maar dit spel (hoewel het dan een update nodig heeft in taal en stijl) zou nu verrassend goed duidelijk kunnen maken waar het Pinkersterfeest voor staat.

img_9495Het toneel is de opperzaal van Marcus’ huis in Jeruzalem, waar ook het laatste avondmaal heeft plaatsgevonden. De discipelen houden zich daar schuil, omdat er na het verhaal over de opstanding van Jezus vervolging voor hen dreigt. Het verhaal gaat immers dat zij het lichaam van Jezus hebben gestolen. Men komt de kamer niet binnen zonder een wachtwoord en in het toneelspel voel je de vertwijfeling van de mannen, de schuld die zij ervaren dat het zo gelopen is omdat zij Jezus hebben verloochend. Ik vind dat best sterk dat er ruimte is voor deze gevoelens,  omdat wij (en dan sluit ik mezelf aan bij een groep christenen, die de afloop van het verhaal al kennen, vaak staan te jubelen omdat God heeft overwonnen, over de dood en Zijn Geest heeft uitgestort). Zelfs al hebben de discipelen Jezus 40 dagen lang nog gezien en gesproken, het is niet direct halleluja in hun houding.

Het toneelstuk begint met de opkomst van vier sibyllen, profetessen uit de toen bekende heidense culturen, Rome, Libië, Griekenland en Babel. Zij bezitten wijsheid in een boek, maar kunnen de wereld alleen observeren en moeten afwachten tot mensen hun wijsheid zoekt. Dat detail zal voor bijbelgetrouwe christenen storend zijn, maar zij hebben een mooie rol in de verloop van dit spel, ook al is dit verzonnen. Zij zijn door een onbekende God naar deze plaats gestuurd en weten dat er iets bijzonders staat te gebeuren waardoor zij zullen getuigen, juichen, buigen voor mijn verlosser en worden herschreven. img_9493

In de vroege ochtend klopt Lucas aan de deur. Hij vertelt hoe hij in Griekenland heeft gehoord van een profeet uit Nazareth, die als heelkundige wonder op wonder deed. Omdat hij daar meer van wilde weten, ging hij op studiereis. Hij trok door Galilea en heeft alle verhalen verzameld. Door het gesprek met Marcus komen ze op het idee om deze verhalen op te schrijven. Ik weet natuurlijk dat dit is gebeurd, maar om het zo direct met Pinksteren te verbinden vind ik een mooie gedachten.

Hoe dit ook zij, wij gaan, op wederzijds verzoek, alle bevinding van ons beider onderzoek stellen op schrift, opdat geheel de wereld weet  dat God zijn Zoon als de verlosser komen deed. Ik Marcus, zal beschrijven Jezus’ aardse reis; hij Lucas, zal doen zien een beeld van ’t Paradijs.

Natuurlijk wordt door de rijm de strekking van de evangeliën simpel weergegeven. Maar het geeft het Pinksterfeest een extra dimensie om het te erkennen als moment dat bij de discipelen een idee ontstaat om een evangelie te schrijven. De boeken van de vier Sybillen kunnen daarvoor worden gebruikt als de uitstorting van de Geest aan het einde van het toneelstuk een feit is.

Verder komen in dit toneelstuk alle discipelen aan uitgebreid aan het woord. In de dialogen zit deels zelfkennis als ook idee hoe God verder zal gaan met het evangelie. Daarbij wordt er duidelijk hoe zij tot het besluit komen om een nieuwe discipel voor Judas te gaan zoeken en hoe zij samen bidden, een kernachtig kringgebed van twee regels. De rol van Maria is bescheiden, een loflied zingen en bloemen neerleggen op de avondmaalstafel, maar in de dat kleine brengt zij de mystieke lading van het verhaal over. Zie de tekst van de eerste sybille:

Wie kan mij dit geheim uitleggen? Door niets te doen en niets te zeggen, dan neuriënd bloemen neer te leggen heeft deze vrouw ononderbroken als door zichzelf tot mij gesproken Zij bezit wat mij heeft ontbroken en waar ‘k mijn boek om ging verwensen. Zij heeft geen taal. Zij kent geen grenzen. Zij is een mens onder de mensen.

Maria krijgt ook een visioen als de discipelen hun kringgebed bidden, waardoor het idee van de bouw van een kerk ontstaat, waarbij iedere discipel zich als een steen (vloer, dak, ramen enzvoorts) voegt. Vanaf dat moment voelt het toneelstuk een beetje kinderlijk aan. Er wordt een gedeelte van de tien geboden opgezegd dat de sybillen horen in verschillende talen. De uitstorting van de Heilige Geest wordt benoemd in de gaven van de geest, waarbij iedere discipel er één noemt. De teksten worden aan het eind korter. Het toneelstuk eindigt met het plan om de evangeliën op te schrijven en te prediken in alle windrichtingen sluit af met het Onze Vader.

Nogmaals ik vind het bijzonder om te ontdekken dat er zoiets is als een Pinksterspel. Toch zou ik het niet aanstaande zondag met de kinderen in de kindernevendienst in de kerk opvoeren. Daarvoor vind ik het taalgebruik gedateerd en de rijm te gekunsteld. Daaruit blijkt dat ik geen kenner  ben van toneelgebruiken, want in het voorwoord blijkt wel dat Nijhoff ermee heeft geworsteld en iets bijzonders heeft neergezet wat hij als dichter kon. Dat lees je bijvoobeeld in deze recensie die Bordewijk er over schreef in de jaren 50, toen de bundel net was verschenen. Mooi dat zo’n bundel met toneelspelen bewaard is gebleven. Het zou mensen kunnen inspireren tot een nieuw stuk om eigentijds meer aandacht te geven aan het Pinksterfeest, zelfs vanuit literair perspectief.

Het heilige hout  – M. Nijhoff (1950) Uitgeversmaatschappij Daamen’s  

4 gedachten over “Een pinksterspel van Nijhoff”

    1. Ik vond het niet lastig, daarbij ken ik het bijbelse verhaal van Pinksteren goed. Het is niet zo dat ik dit vaker zou doen. Het was vooral nieuwsgierigheid wat mij motiveerde om dit te ontdekken.

  1. Het lijkt een beetje op bibliodrama, waarbij kerkgangers een bijbelverhaal naspelen om in de huid te kruipen van een van de personages en zo iets te ervaren van hoe het toen geweest zou kunnen zijn. Ik heb het zelf nooit gedaan, want ben niet zo van het toneelspelen. Maar het lijkt me wel erg geschikt om tijdens een kinderdienst te doen.

    1. Nou die term kende ik nog niet bibliodrama en dat het door kerkgangers gespeeld kan worden. Het zou inderdaad wel een hele andere manier zijn om het evangelie te beleven, dan alleen zitten en luisteren. Interessante opmerking, bedankt!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.